Londra‘daki Victoria & Albert (V&A) Müzesi’nde açılan “Konstantinopolis’ten İstanbul‘a: Bir Şehir İki İmparatorluk” sergisi, İstanbul’un Bizans ve Osmanlı imparatorluklarına başkentlik yaptığı yaklaşık 1.600 yıllık dönemin hikayesini anlatıyor.Sergiyi sabah erken saatlerde, henüz ziyaretçiler gelmeden önce küratörü Tim Stanley’le birlikte geziyoruz.Önce Bizans sonra Osmanlı dönemine ait eserleri gezerken sergiye, sizi o dönemlere götüren sesler ve müzikler eşlik ediyor.Son bölüme geldiğimizde Stanley, İstanbul’un küresel sanatın gelişimindeki yerini, Ortodoks ikonunun ortaya çıkışı gibi gelişmeleri anlatıyor. O sırada serginin bir parçası olan ezan sesini duyuyoruz.Bu ikisi İstanbul’u özetliyor. Kendimizi farklı dinler, kültürler, yüzyıllar arasında bir köprüde gibi hissediyoruz.Müzenin İslam, Osmanlı ve Türk dünyası konusunda uzman küratörlerinden olan Stanley, İstanbul’un tamamının ona sergi için ilham verdiğini söylüyor.

Bizans, İstanbul’un fethinden önce büyük ölçüde küçülmüş, bir zamanların ihtişamlı başkentinin dışında yalnızca birkaç toprak parçasına sahip bir imparatorluk haline gelmişti.Fetih bunu tamamen değiştirerek şehri yeniden büyük bir imparatorluk başkentine dönüştürdü. Şehir bir nevi yeniden doğdu.Bizans’ın ardından Osmanlı döneminde aynı amaçla kullanılan su sistemlerinden, gibi yapılara kadar belli ölçekte bir devamlılıktan bahsedebiliyoruz.Ancak “Uzun bir dönem boyunca kendilerini birbirlerinin karşıtı olarak tanımladıklarını unutmamak gerekiyor” diyen Stanley, bu nedenle iki imparatorluk arasındaki farklılıkların çoğu zaman ikisi arasındaki sürekliliklerden daha fazla dikkat çektiğini söylüyor.Yüzyıllara uzanan sorun: İstanbul’a su getirmekStanley’nin iki dönem arasındaki sürekliliğe verdiği en somut örneklerden biri, İstanbul’un su sistemi.Şehirde az sayıda kaynak ve yalnızca küçük akarsular bulunduğu için suyun Belgrad Ormanı gibi İstanbul dışındaki bölgelerden getirilmesi gerekiyordu.Erken Bizans döneminde oluşturulan su sistemi, Stanley’nin ifadesiyle döneminin en büyük inşaat mühendisliği projelerinden biriydi.Konstantinopolis’te geniş su kemerleri ve sarnıçlar ağı şehre temiz su sağlıyor ve sakinlerinin kuşatmalara dayanmasına yardımcı oluyordu. Su, yalnızca şehrin ihtiyaçlarını karşılayan hayati bir kaynak değil, aynı zamanda güçlü bir dini semboldü. Fetih sırasında büyük ölçüde kullanılmaz durumda olan bu sistem, İstanbul’u yönetmeye başlayan Osmanlılar tarafından yeniden işler hale getirildi ve genişletildi.

Su hem camilere hem de mahalle çeşmelerine ulaştırıldı. Su sisteminin yanı sıra İstanbul’un kara surları da iki dönem arasındaki sürekliliğin örneklerinden biri.Bizans döneminde şehri kuşatmalara karşı korumak amacıyla inşa edilen surlar, Osmanlı döneminde de kullanılmaya devam etti. Ancak İstanbul artık büyük kuşatmalarla karşılaşmadığı için surların şehir hayatındaki rolü zaman içinde değişti.Serginin ilk bölümü, Konstantinopolis’in MS 330’da İmparator Konstantin tarafından Roma İmparatorluğu’nun başkenti olarak yeniden kurulmasını ve şehrin gelişmesini sağlayan altyapıyı ele alıyor.Karadeniz ile Akdeniz arasındaki stratejik konumunun, şehrin farklı bölgelerden tüccarları, sanatçıları, alimleri ve hacıları çeken kozmopolit bir merkeze dönüşmesinde rol oynadığı görülüyor.’Ayasofya fetihin en büyük ganimetiydi’İki imparatorluk arasındaki hem sürekliliğin hem de dönüşümün en görünür örneklerinden biri de Ayasofya.Stanley, Ayasofya’nın yaklaşık bin yıl boyunca dünyanın en görkemli yapılarından biri olduğunu, bu nedenle yalnızca Ortodoks dünyasında değil, Müslüman dünyasında da tanındığını söylüyor: “Fatih Sultan Mehmet açısından İstanbul’un fethinin en büyük ganimetiydi”.1453’te şehrin Osmanlılar tarafından fethedilmesinin ardından yapı camiye dönüştürüldü ve Osmanlı başkentinin en önemli dini yapılarından biri haline geldi.Serginin ikinci bölümü, sanat ve mimarinin Bizans İstanbul’undaki dini hayatın merkezinde nasıl yer aldığını ele alıyor.Ayasofya başta olmak üzere Konstantinopolis’teki kiliselerin görsel kültürü, kutsal emanet mahfazaları, ikonalar, el yazmaları, mücevherler, metal eserler ve kumaşlar üzerinden anlatılıyor.1453: Hem kopuş hem de yeniden doğuşİlerlediğimizde kısa bir koridorun ardından bir anda kendimizi Osmanlı İstanbul’unda buluyoruz.Burası üçüncü kısım: “A Capital Reborn”, yani “Yeniden Doğan Başkent”.Osmanlı sarayının hem savaşta hem de barış döneminde iktidarını görsel ihtişam üzerinden nasıl sergilediği inceleniyor.İpek, değerli taşlar, fildişi, gümüş ve altından yapılmış eserlerin yanı sıra saray törenleri, askeri güç ve hükümdarın temsili de bu bölümün merkezinde yer alıyor.Bizans uzun yıllardır güç kaybettiği için bir yandan beklenebilecek bir şey Konstantinopolis’in düşmesi. Öte yandan asla fethedilemeyecek bir şehir gözüyle bakılıyor.Yani İstanbul’un yeniden doğuşuna giden süreç hem uzun zamana yayılmış hem de çok ani.Sergideki bu ani geçişle ilgili Stanley, “Sergiyi ilk planlamaya başladığımızda devamlılıkları daha belirgin biçimde göstermeye çalıştık. Ancak malzeme aslında bu hikayeleri anlatmıyor. Bu nedenle asıl öne çıkan şey birbirleriyle oluşturdukları karşıtlık” diyor.

Fatih’in Bellini portresi: Avrupa için de yenilikçiOsmanlı İstanbul’una geçerken bizi Venedikli ressam Gentile Bellini’nin 1479’da yaptığı II. Mehmet portresi karşılıyor.Halihazırda Londra’da sergilenen, V&A bünyesindeki bu tablo, Fatih Sultan Mehmet’in Rönesans sanatıyla kurduğu ilişkinin en bilinen örneği.Stanley, Fatih Sultan Mehmet’in yalnızca Avrupa’daki değil, Ortadoğu’daki teknolojik ve sanatsal gelişmelerle de yakından ilgilendiğini anlatıyor.Şehrin fethi sırasında büyük topların kullanılması ve gemilerin karadan Haliç’e indirilmesi, Stanley’e göre bu yenilik arayışının askeri alandaki örnekleri.Bellini portresi ise aynı yaklaşımın sanattaki karşılığını gösteriyor.II. Mehmet’in iktidara geldiği dönemde yağlı boya Avrupa’da da görece yeni bir teknikti.Stanley, Avrupa’daki hükümdarların genellikle profilden resmedildiği bir dönemde Bellini’nin Sultan’ı izleyiciye dönük göstermesinin de yenilikçi olduğunu belirtiyor.Portre aynı zamanda Fatih Sultan Mehmet’in imparatorluk hedefleriyle bağlantılı bir siyasi temsil aracı olarak ele alınıyor.Stanley, II. Mehmet’in “Yeni Roma” olarak nitelenen Konstantinopolis’i fethettikten sonra Eski Roma’yı da ele geçirmeyi hedeflediğini söylüyor. Öte yandan, portre yaptırmanın Müslüman hükümdarlar için alışılmadık bir durum olduğunu hatırlatıyor Stanley. Sergide yer alan, Chester Beattie Library’den getirilen 18. yüzyıl ortalarında hazırlanmış bir el yazmasını gösteriyor. Burada Osmanlı hükümdarlarının yüzlerinin çizilmediğini, vücutlarının üzerinde güller olduğunu görüyoruz.

Sarayın dışındaki İstanbulSerginin son bölümü, imparatorların ve sarayın ötesine geçerek İstanbul’un gündelik yaşamına odaklanıyor.Kahvehaneler, hamamlar, giyim, müzik, ev eşyaları, dini hayat ve sahne sanatları üzerinden İstanbul’un farklı dillerin, inançların ve sanat geleneklerinin buluştuğu bir merkez olduğu anlatılıyor.”İki dönem için elimizde bulunan malzemeler birbirinden çok farklı. Bizans dönemine ait gündelik objeler var ama sayıları çok fazla değil” diyen küratör, bu nedenle bu kısımda Osmanlı gündelik hayatını gördüğümüzü vurguluyor.Ancak Stanley, günümüze ulaşan eşyaların önemli bir bölümünün pahalı ve üst sınıflara ait olduğunu, bu nedenle sergide sıradan insanların yaşamını bütünüyle yansıtan bir anlatı kurmanın mümkün olmadığını söylüyor.

Serginin “halkçı ya da popüler bir şehir anlatısı” olmadığını, ancak saray çevresinin dışında yaşayanların giyim, eğlence ve sosyal etkinliklerine ilişkin bazı ipuçları sunduğunu ekliyor.Burayı gezerken bir yandan İstanbul’dan sokak satıcıları ve müzik sesleri duyuyoruz.Stanley İstanbul sokaklarında bir zamanlar duyduğu “Çay beyler, çay!” ve “Yoğurt, yoğurt!” seslerini örnek göstererek bu serginin ses tasarımına katkı sunduğunu ekliyor.Burada Sadberk Hanım Müzesi’nden getirilen 18’inci ve 19’uncu yüzyıla ait kıyafetler ve Osman Hamdi Bey’in ailesinden bir kişiye ait olduğu belirtilen, sarı ipekten yapılmış, çiçek işlemeli bir üçetek entari de bulunuyor.’İki dünyayı bir araya getirdik’Sergide, Avrupa ve Türkiye’deki müze ve koleksiyonlardan getirilen eserler yer alıyor.Bunlar arasında, Bizans imparatorlarının Büyük Sarayı’ndan kalan altıncı yüzyıla ait mozaik parçaları bulunuyor.Ayasofya Tarih ve Deneyim Müzesi’nden ödünç alınan mozaikler, 1935’te arkeologlar tarafından bulunmalarından bu yana ilk kez İstanbul dışına çıkarıldı.Stanley, “Bu iki imparatorluğun hikayelerini ve ortaya koydukları eşsiz sanatsal mirası bir araya getirerek Konstantinopolis ve İstanbul’u ayrı ayrı anlatılan öyküler olmaktan çıkarıp aynı sahnede buluşturduk” diyor.